Semerkant Şafakları: Hendek Gazvesi Bağlamında Nübüvvetin İspatı İçin Tarihî Bir Delil

Nübüvvet, yani bir kimsenin Allah’tan vahiy aldığına dair iddiası, yalnızca taklidî veya hissî değil; aynı zamanda aklî yollarla da temellendirilebilir. Her ne kadar vahyin kendisi doğrudan tecrübe edilemeyen bir alan olsa da bu iddiayı taşıyan kişinin davranışları, sözleri ve tarihî bağlam içindeki tutumu, akıl tarafından değerlendirilerek nübüvvetin doğruluğu yahut sahteliği hakkında kanaat oluşturulabilir. İşte bu çerçevede klasik kelâm geleneğinde önemli bir yere sahip olan “samimiyet delili” (ya da sıdk ve ihlâs delili), nübüvvet iddiasının hakikatle örtüşüp örtüşmediğini ortaya koymada güçlü bir aklî argümandır.

Bu delil, peygamberlik iddiasında bulunan kişinin olağanüstü zorluklar karşısında bile inancını sürdürmesi, menfaat temelli davranmaması, yalana sapmaması ve özellikle riskli durumlarda dahi güvenle ve kesin ifadelerle konuşabilmesi üzerinden şekillenir. Samimiyetin en güçlü biçimi, kişinin kendi iddiası uğruna dünyevî zarar görmeyi göze alması ve buna rağmen hiçbir çelişki sergilememesidir. Bu tutum, yalan söyleyen birinde görülmesi mümkün olmayan bir içtenlik ve özgüven taşır.

Bu bağlamda Hz. Muhammed’in (s.a.v.) “Hendek Gazvesi” sırasındaki tutumu, samimiyet deliline güçlü bir örnek teşkil eder. Tarihî kaynaklara göre Medine şehri dışarıdan kuşatılmış, Müslümanlar ağır bir kıtlık içinde açlıktan karınlarına taş bağlamış ve psikolojik olarak da bir çöküş yaşanmıştır. İşte bu ortamda Hz. Peygamber, ashaba şöyle demiştir: “Kisrâ’nın hazineleri bize verildi; Kayser’in sarayları fethedilecek; Yemen kapıları bize açılacak.” [1]

Bu ifadeler, sıradan bir teselli yahut moral kaynağı olmanın ötesinde belirli siyasî ve coğrafî hedeflerin gerçekleşeceğini kesin bir dille bildiren birer haber niteliğindedir. Ve bu haberlerin tamamı, Resûlullah (s.a.v)’ın vefatından kısa bir süre sonra aynen gerçekleşmiştir: İran, Yemen ve Bizans toprakları feth edilmiştir. Şimdi bu ifadeleri klasik mantık çerçevesinde inceleyelim.

Söz konusu haberin mantıksal olarak üç ihtimali vardır:

1. Bu sözler hayal, vehim ya da bir sezgi ürünüdür.

2. Bu sözler bilinçli bir yalanla söylenmiştir.

3. Bu sözler doğrudur ve gerçek bir bilgiye dayanmaktadır.

Bu üçlü ayrım klasik mantıkta “üçüncü hâl imkânsızdır” (tertium non datur) ilkesine dayanır. Buna göre, başka bir ihtimal yoktur. Şimdi bu ihtimalleri aklî olarak değerlendirelim.

İlk ihtimal, yani sözlerin hayal veya sezgi ürünü olması, tarihî gerçeklikle çelişir. Çünkü burada yalnızca genel bir moral değil, belli tarihî, siyasî ve coğrafî olayların kesin bir biçimde haber verildiği görülür. Bu kadar somut ve kısa vadede gerçekleşecek olayları hayal yoluyla bilmek mümkün değildir. Hayal ve sezgiler dağınık, belirsiz ve çoğunlukla isabetsizdir. Bu nedenle bu ihtimal aklî olarak zayıftır.

İkinci ihtimal, yani sözlerin bilinçli bir yalan olduğu varsayımı da tutarsızdır. Çünkü böyle büyük bir yalan, çok kısa sürede ortaya çıkabilir. Hz. Peygamber (s.a.v.), bu sözleri söylerken henüz İslam toplumunun siyasî varlığı kırılgan durumdadır. Otoritesini kaybetmesi ve halkın güvenini yitirmesi riski yüksektir. Bir yalancı, kendi yalanını sürdürebilmek için belirsiz, ihtiyatlı ifadeler kullanır. Oysa burada son derece net ve tarihî olarak test edilebilir beyanlar mevcuttur. Ayrıca kişinin açlık, kuşatma ve moral çöküntüsü yaşadığı bir anda bu denli büyük vaatlerde bulunması psikolojik olarak da tutarsızdır.

Geriye sadece üçüncü ihtimal kalır: Bu sözler gerçektir ve doğru bir bilgiye dayanmaktadır. Peki bu bilgi nereden gelmektedir? Bu türden tarih üstü ve gaybî bilgilere normal tecrübe ya da istihbarat yoluyla ulaşmak mümkün değildir. Zira bu, sadece düşmana değil, insanın kendi durumuna dair de bir üstünlüğü varsayar. Hz. Muhammed (s.a.v.)’in o anda elinde ne askerî güç ne siyasî nüfuz ne de coğrafî yayılma imkânı vardı. Dolayısıyla bu bilgi, beşerî değil de vahyîdir. Vahye dayalı bu bilgi de nübüvvetin ispatı için doğrudan bir delil teşkil eder.

Bu argüman, klasik mantığın “elimination (eliminasyon) yöntemiyle” yürür: Her olası ihtimali ayrı ayrı çürütür, en son geriye kalan ihtimali zorunlu olarak kabul ettirir. Bu yöntemle şöyle bir kıyas yapılabilir:

* Eğer bu sözler hayalse, isabet etmezdi.

* Eğer yalan olsaydı, kısa sürede açığa çıkardı.

* Hayal ve yalan ihtimalleri tarihî ve aklî olarak elenmiştir.

* Öyleyse bu sözler doğrudur ve doğruluk vahye dayanır.

* O hâlde bu sözleri söyleyen zât peygamberdir.

Netice itibariyle Hendek Gazvesi esnasında söylenen bu sözler, ilk bakışta basit bir teselli gibi görünse de içerdiği tarihî doğruluk, psikolojik tutarlılık ve mantıkî mecburiyet göz önünde bulundurulduğunda, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in nübüvvet iddiasını destekleyen aklî bir hüccet olarak öne çıkar. Bu durum, nübüvvetin yalnızca mucizevî olaylara değil, aynı zamanda sıdk, tutarlılık ve bilgi kaynaklarının doğasına ilişkin sağlam mantıkî temellere de dayandığını ortaya koyar.

Dipnotlar:

[1] Ahmet Altungök, Akademik Açıdan Klasik Dönemde İslâm, Önsöz Yayıncılık, İstanbul 2024, s. 211.